Verleden en heden van Pesse

Pesse in vroeger tijden

Het dorp Ruinen is een zeer oud dorp; reeds in een akte van 1139 wordt Otto van Ruinen genoemd als een der dienstmannen van de Bisschop van Utrecht.
In die tijd is in Ruinen een Benedictijnenklooster gesticht, dat echter in 1325 naar Dickninge bij De Wijk verplaatst werd. De namen “Kloosterstraat”, “Munnekenweg”, en “Munnekenbrug” herinneren nog aan dit voormalige klooster.

De heerlijkheid Ruinen (waartoe ook Ruinerwold behoorde) nam destijds in Drenthe een bijzondere plaats in: zij kende onder meer eigen rechtspraak door de Heer van Ruinen, die de inwoners kon oproepen tot het verrichten van herendiensten. Na de Franse revolutie kwam hieraan een einde.

Een van de beroemdste heren van Ruinen was Johan, getrouwd met Zwedera van Rechteren. Laatstgenoemde heeft zich na de dood van haar man en kind aangesloten bij de broederschap der Gemenen Levens te Deventer; zij stichtte daar het vrouwenklooster te Diepenveen (begin 15e eeuw).

Een andere heer van Ruinen, Berend van Munster genaamd, heeft in de tijd van Karel V een sterke burcht gebouwd bij Meppel, de “Kinkhorst”, om daarmee deze gehele omgeving te beheersen. De burcht werd echter spoedig door de 3 IJsselsteden (Deventer, Zwolle, Kampen) verwoest.

De zetel van de heren van Ruinen, het oude Huis te Ruinen, de “Oldenhof”, is in het begin van de 19e eeuw afgebroken. Het stond in de buurtschap die thans nog naar dit oude huis “Oldenhave” wordt genoemd. Behalve het Huis te Ruinen waren er destijds in de gemeente Ruinen nog drie andere “havezathen”, te weten in Rheebruggen, Ansen en Echten

Slechts laatstgenoemd huis is bewaard gebleven. Het stamt nog ten dele uit de middeleeuwen. De heren Van Echten hebben zich destijds zeer verdienstelijk gemaakt door het ontginnen van grote veengebieden. Hun initiatieven leidden tot het ontstaan van Hoogeveen (1625) en Koekange. Het huis Echten werd tot kort bewoond door nazaten van de heren Van Echten, de familie Van Holte tot Echten (thans in gebruik bij “VISIO”).

Pesse wordt al in 1141 genoemd als Petthe, waarin het begrip peth (=moeras) is verwerkt. In de vroege middeleeuwen moet het, liggend in het midden in een veenmoeras, een behoorlijke nederzetting zijn geweest van eigenerfde boeren.

Een voorname familie in die tijd is het geslacht Waninge. Roelof Waninge was in 1410 Schulte van Ruinen. In 1675 telt Pesse 36 huizen. In de veertiende eeuw heeft Pesse op de hoogte Bultinge (langs de weg Eursinge-Ruinen) een eigen kapel. In 1581 is Heer Evert (vermoedelijk een Waninge) pastoor in Pesse. Hij sterft, net als een aantal plaatsgenoten, aan de pest als gevolg van de ellende van de Tachtigjarige Oorlog.

In 1672 roven soldaten van de bisschop van Münster de klok uit de kapel. Het kerkgebouw komt daarna in verval en wordt afgebroken. Pas in 1870 krijgt Pesse de huidige Hervormde kerk.

Twee eeuwen lang gaan de Pessenaren naar de kerk in Ruinen. In 1611 heeft Pesse al een eigen school.

In 1883 zwerft de schilder Vincent van Gogh hier rond om te tekenen, onder andere op de begraafplaats aan de Hoogeveenseweg.

In de Molenhoek heeft een molen gestaan, die al voor de oorlog is verdwenen. Pesse vormt nu een geheel met de ongeveer even oude buurtschap Eursinge. Enkele oudere boerderijen herinneren nog aan het sterk agrarische karakter van vroeger.

Wereldberoemd

Pesse is vooral bekend vanwege de boot van Pesse, de oudste boot (boomstamkano) ter wereld die in 1955 is opgegraven bij de aanleg van de A28.

De boot is gedateerd rond 6500 voor Christus. De boot is te bezichtigen in het Drents Museum in Assen. Naast deze boot zijn er in Pesse nog meer sporen van vroegere bewoning gevonden waaronder huisplattegronden van boerderijen uit de bronstijd, de ijzertijd en de vroege middeleeuwen tot het jaar 1000.

De meeste van deze vondsten zijn gedaan ten zuiden van de huidige weg de Oostering in Pesse. Bij deze opgravingen zijn ook resten naar boven gekomen van een neolithisch grafveld. Van dit prehistorische verleden van Pesse is buiten het dorp nog iets te zien; ten westen van de Boerveenseplassen ligt nog een grafheuvel (brandheuvel) uit de ijzertijd/romeinse tijd.

Esdorp in de gemeente Hoogeveen (tot 1998 Ruinen) ten noorden van Hoogeveen en ten oosten van Ruinen (1793 inwoners en 639 woningen in 2002). Aan de westkant van het dorp ligt de Pesseresch, bestaande uit bos-, graspercelen en bouwland, ingeklemd tussen A28 en N375. Verder zuidwaarts ligt het Pesserveld (vnl. weidegronden) met ten westen hiervan het veengebied Pesserkoelen. Zuidoostelijk van het esdorp, hemelsbreed 4 km , ligt de Pesserma aan de oostoever van het Oude Diep ten oosten van de spoorlijn Groningen-Zwolle.

Bronnen vermelden: Petthe (1141), Pette (1247 en 1360), Pettermarke (1363, Pes (1381), Pette (1383-84), Pesse (1384 en 1390), Pette (1390), Pessen (1811-13) en Pes (1968). De naam is afgeleid van path(i)thja: pethithja of peltha = moerasgebied. De naam betekent: moeras, pit, put, veenkuil.

In de jaren na 1625 kocht jonkheer Roelof van Echten o.a. veengebied onder Pesse. De bebouwing van het middeleeuwse Pesse lag vroeger verspreid: de kern lag ten westen van de huidige A28 in de zuidoosthoek van de Pesseresch. Deze heette toen Pesse; dit is de tegenwoordige Molenhoek. Hier stond bij de molentelling in 1645 al een molen, die in het bezit van Jan Tissinge was. Tot het midden van de 19e eeuw heeft de Pesser molen in de Molenhoek gestaan. De tweede kern, Oostering, lag in de buurt van het hedendaags sportpark en de derde kern was die van Eursinge en Bultinge samen. Misschien slaat de naam van de boerderij in de zuidoosthoek van de es wel op die van de eerste kern: Het Oude Erf. Aan de tweede kern herinnert de straatnaam Oostering richting spoorlijn Groningen-Zwolle.

De begraafplaats aan de Hoogeveenseweg is in 1883 bezocht door Vincent van Gogh; deze beschreef hij in een brief aan zijn broer Theo. Bij de aanleg van de A28 werd in 1955 de beroemde kano van Pesse gevonden.

Schimpnaam voor de inwoners: Heksen (in de bossen rond het moerasgebied)

Bron: encyclopedie Drenthe Online

Kapel van Bultinge
In Pesse geconsacreerd in 1335, ressorterend onder de kerk in Ruinen. Had eigen bezittingen en werd door een eigen rector bediend. Als zodanig zijn bekend Hermannus Ahuus (c. 1390), Arnoldus ten Bulte (c. 1550) en heer Evert, de laatste pastoor van de kapel. Hij overleed in 1585. Heer Evert staat als pastoor te Pesse vermeld in de dodenlijst in het pastoorsboek van Ruinen. Hij stierf als slachtoffer van de pestepidemie tijdens de Tachtigjarige Oorlog. De kapel had eigen inkomsten o.a. van hooiland, de Papenmaat.

In 1519 was er een hooglopend conflict over de kerkenlasten tussen de Pessenaren en de pastoor van Ruinen. Op advies van mr. Hugo ten Nuel wendden ze zich tot de paus in Rome en werden in het gelijk werden gesteld. Bij de kerk stond een klokkenstoel. Volgens overlevering zou de klok daarin in 1672 door de Münstersen zijn gestolen. De kapel, waarin gereformeerde diensten werden gehouden, is daarna vervallen. Pas in 1870 kreeg Pesse opnieuw een eigen kerk.

Heden, Pesse in de 21ste eeuw

Ten westen van Pesse ligt op nog geen 3 kilometer afstand het Nationaal Park Dwingelderveld. Dit park ligt temidden van een karakteristiek Drents esdorpenlandschap en bestaat uit de Dwingelose Heide, de Kralo-e-er Heide, de Anserdennen en de boswachterij Dwingeloo. Het heeft een oppervlakte van circa 3500 hectare.

Belangrijkste terreineigenaren zijn het Staatbosbeheer en de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland. In en rond Pesse kan dus prima worden gefietst en gewandeld!

Pesse telt ongeveer 1800 inwoners en in het dorp zijn er een behoorlijk aantal voorzieningen zoals aantal winkels en bedrijven. Er is bijvoorbeeld een houthandel annex keukencentrum gevestigd, een bedrijf gespecialiseerd in zonnewering en serres, een bouwbedrijf, een autobedrijf met een tankstation, een staalconstructiebedrijf, een bruin- en witgoedzaak met een afdeling installatietechniek, een restaurant, een reclamebureau en een buurtwinkel voor levensmiddelen.

Ten behoeve van de recreatie zijn er rond Pesse mogelijkheden genoeg om vakantie te vieren. Zo bestaat de mogelijkheid om vlakbij Pesse in een bungalowpark te logeren of op campings in de buurt de nacht door te brengen. Ook een manege ontbreekt niet in een landelijke dorp als Pesse.

Pesse kent naast een voetbalvereniging (S.V. Pesse, een gecombineerde zaterdag-/ zondagafdeling) onder andere een korfbalclub, een judovereniging en een ijsvereniging.

Ieder jaar vinden er een aantal vaste evenementen plaats. Onder andere het Pesser Feest. Dit jaarlijkse dorpsfeest, in het derde weekend van augustus, wordt gekenmerkt door veel onderling plezier en competitie door middels van prijzen voor de mooiste straatversieringen, optredens van bands en een playbackshow. Ook is het traditionele melkbus-carbidschieten op oudejaarsdag naast het ontmoetingscentrum De Wenning in het dorp een ware happening. Dit is sinds eind 1992 weer nieuw leven ingeblazen.

Sinds 1998 maakt Pesse door de gemeentelijke herindeling deel uit van de gemeente Hoogeveen. Voor die tijd was Pesse
een dorpje dat in de gemeente Ruinen lag. Tegenwoordig bestaat de gemeente Ruinen niet meer. Deze is opgegaan in de nieuwgevormde gemeente de Wolden.

De gemeente Hoogeveen heeft in totaal 53.000 inwoners en heeft een oppervlakte van 129 km2. De gemeente omvat de volgende plaatsen, dorpen, gehuchten en stadsdelen: Elim, Fluitenberg, Hollandscheveld, Hoogeveen, Nieuweroord, Nieuwlande, Noordscheschut, Pesse, Stuifzand en Tiendeveen.